مقاله مهاجرت زرتشتیان به شیراز

 

 دریافت این مقاله به صورت PDF

مقدمه

ایرانیان زرتشتی پیرو زرتشت،  پیامبر باستانی ایران‏اند. پیش از اسلام، دین رسمی ایرانیان زرتشتی بوده است. زرتشتیان، خدای خود را با نام اهورامزدا می‏پرستیده‏اند. امروزه زرتشتیان را اصطلاحاً «بهدین» و پیرو «دین بهدینی» می‏گویند.«باید دانست که نفوس زرتشتیان در آغاز قرن هجدهم میلادی در حدود یک میلیون نفر بوده است و از آن زمان با سرعت عجیبی روی به تقلیل نهاده تا به جایی که در زمان سلطنت فتحعلیشاه قاجار این عده به پنجاه هزار و درزمان محمدشاه قاجار به سی‏هزار و در سال 1285 هجری قمری مطابق آماری که از فرزانه پور رستم پور خسرو پورآبادان پور بهرام نرسی آبادی متخلص به مسکین در دست است به 6900 نفر رسید. بر طبق صورت زیر: یزد(5450) نفر- کرمان (1200) نفر- تهران (200) نفر- شیراز و بوشهر(40) نفر- کاشان (10) نفر.» ( شهمردان،1360: 177).  امروزه شمار زرتشتیان مقیم ایران نزدیک به سی‏هزار نفر است و بیشتر در تهرانزندگی می‏کنند. جز این در یزد، کرمان، شیراز، اصفهان و یزد و نیز دیگر شهر‏های ایران سکونت دارند. همچنین زرتشتیان ایران از دیر‏باز به هند (هندوستان و پاکستان کنونی) رفته بوده‏اند. اکنون هم به ایالت متحده امریکا، انگلستان، فرانسه، سوئد، استرالیا و کشو‏ر‏های دیگر مهاجرت کرده‏اند. در‏واقع دو شهر کرمان و یزد در قرن گذشته نخستین مسکن و مأوای اصلی زرتشتیان ایرانی بوده است و از آغاز این قرن دست به مهاجرت زده اند. گردآوری آگاهی درباره جامعه زرتشتیان ایران در زمان معاصر بسیار سخت است زیرا آنان  در میان اکثریت دیگر ایرانیان پراکنده  و با آنان آمیخته شده‏اند. «طبق آمار انجمن زرتشتیان شیراز در سال 1396، تعداد زرتشتیان شیراز به 172 نفر می‏رسد که در مناطق مختلف شیراز زندگی می‏کنند. عمدتاً  تحصیلات عالیه دارند. بر خلاف کلیمیان شیراز که عمدتاً به مشاغل آزاد مشغول اند، زرتشتیان بیشتر به امور فرهنگی و کار در شرکت‏های خصوصی مرتبط با تحصیلاتشان مشغول هستند و تنها دو خانواده از زرتشتیان شیراز به مشاغل آزاد مشغول‏اند.» (الف، سهرابی، مصاحبه شخصی،27 اسفند،1396).

یزد و کرمان، دو شهر بزرگی هستند که اکثریت جامعه ی زرتشتیان را در خود جای می دادند.در زمان صفویه و به دلیل افزایش فشار  و سخت گیریها، بهدینان یزد به دهات اله آباد، خیر آباد،علی آباد، مبارکه، زین آباد، چم، مزرعه کلانتر و مهدی آباد کوچ کردند. و زرتشتیان کرمان به روستاهای قنات غسان، جوپار، گبرآباد و بداق آباد و سلسبیل رفتند. و این فشارها در زمان افشاریه و زندیه به اوج خود رسید.«در پی مهاجرت گسترده ی زرتشتیان یزد و کرمان به شهر های دیگر، عده ای شیراز را انتخاب کردند که ازاین میان، 4یا 5 خانواده از کرمان و مابقی همه از زرتشتیان یزد بودند. در آنزمان اربابهای زرتشتی برای مردمانشان مشخص می کردند که به کجا نقل مکان کنند واربابهای یزدی تمایل بیشتری  برای مهاجرت به شیراز در مقایسه با کرمانی ها نشان می دادند. همانطور که پیش ازاین گفتیم در زمان صفویه عده ای از بهدینان یزد به مزرعه کلانتر مهاجرت کردند و این طایفه یعنی طایفه کلانتری ها همان طایفه ای بودند که  بیشترین میزان مهاجرت به شیراز مربوط به آنهاست.»(الف، سهرابی، مصاحبه شخصی،27 اسفند ،1396)

همانطور که می‏دانیم تشکیل انجمن‏های زرتشتی به زمان ناصرالدین شاه قاجار بر‏می‏گردد. زمانی که با افزایش فشار‏ها بر بهدینان، زرتشتیان هند تصمیم گرفتند به یاری هم‏کیشان خود بیایند. مانکجی لیمجی هاتریا از انجمن اکابر پارسیان هند به ایران آمد و با ناصرالدین شاه به گفتگو نشست و پس از تلاش‏های دلسوزانه‏ی وی، جزیه از دوش بهدینان برداشته شد.از دیگر بزرگانی که در این راه بسیار کوشید، کیخسرو خان صاحب بود. با پیگیری‏ها وتلاش‏های پارسیان هند، به بهدینان یزد و کرمان و بعدها، تهران، شرایط بهتر شد. «در خصوص زرتشتیان شیراز باید بگوییم که آنان در زمان کریم خان زند، به همراه اقلیت‏های مذهبی دیگر همچون ارامنه و یهودی‏ها می‏بایستی در حومه‏ی شهر سکنی می‏گزیدند. در آنزمان، محل فعلی قلعه کریمخانی، حومه‏ی شهر شیراز محسوب می‏شد و محلی برای زندگی زرتشتیان به شمار می‏آمد و چون اقلیت‏های دیگر نیز، آنجا زندگی می‏کردند  برای تفکیک آنان از یکدیگر، سرای روغنی به زرتشتیان اختصاص داده شد. سرای احمدی ، از روی سرای روغنی درست شده است.سرای روغنی، امروزه ما‏بین ضلع جنوبی و شمالی بازار وکیل شیراز ، پشت ارگ کریمخانی قرار دارد. بعد از مرگ کریمخان زند (= شاه میران)، زمانی که اوضاع داخلی آشفته شد، سرای روغنی مورد حمله‏ی حومه‏ نشینان و برخی عشایر واقع شد. زرتشتیان از ترس، کاروانسرا را رها کرده و از آنجا فرار کردند و تا زمان قاجاریه دیگر به آنجا بازنگشتند. آن منطقه، امروز به کَل تیموری در شیراز معروف است.» (الف، سهرابی، مصاحبه شخصی،27 اسفند ،1396).

همانطور که پیشتر گفتیم در زمان قاجاریه و با تلاش‏های پارسیان هند، اوضاع بهدینان رو به بهبودی نهاد.« در این زمان، بزرگان زرتشتی از شاهان قاجار اجازه گرفته و به شیراز آمدند و محل کنونی انجمن زرتشتیان را خریدند. حدود 23 تن از زرتشتیان، صد سال پیش، پنج هزار و دویست متر باغ را خریداری کرده و با پول شخصی آن را ساختند. زرتشتیانی که از شیراز فرار کرده بودند، کم کم به شیراز برگشتند و در اتاق‏های انجمن زرتشتیان مستقر شدند و کم کم پس از بهبود شرایط، خانه‏ای برای خود خریدند. تا سال 1343، محوطه باغ زرتشتیان، دست نخورده بود؛ اما بعد از آن، زرتشتیان ثروتمندی از تهران آمدند و آتشکده‏ای در آن بنا کردند و ساختمان انجمن زرتشتیان شیراز را ساختند و بدین ترتیب اولین سنگ بنای آتشکده‏ی شیراز در سال 1343 نهاده شد.» (الف، سهرابی، مصاحبه شخصی،27 اسفند ،1396).

عکس 1: سنگ نبشته‏ای در حیاط انجمن زرتشتیان شیراز که باغ وقفی انجمن زرتشتیان شیراز است.

برطبق متن سنگ نبشته: این مکان مجموعه‏ای ست از آدریان، پذیرشگاه، کتابخانه، انجمن و ساختمانهای متعلقه معروف به باغ وقفی زرتشتیان شیراز که باغی بوده است به طول 162/5 و عرض 75  متر از شمال به پیاده‏رو و خیابان زند و از شرق به کوچه نوبهار و از جنوب به کوچه 7 متری (کوچه کلیسا) و از غرب به باغ پلاک1724 و باغ و خانه پلاک 1725 که به همت والای نیکوکاران زیر به مبلغ پنجاه هزار ریال برابر با پنج هزار تومان خریداری و به گواهی وقف‏نامه تأیید شده اداره اوقاف به جهت امور دینی و اسکان مسافرین زرتشتی در سال 1333هجری قمری برابر با 1275یزدگردی برابر با 1285 خورشیدی وقف گردیده است.روانشان شاد و راهشان پر‏رهرو باد: ارباب جمشید بهمن، ارباب خسرو شاه جهان و برادران، ولدان مرحوم خداداد رشید، ولدان مرحوم کیخسرو اردشیر، آقا هوشنگ اردشیر، خسرو فریدون، خدارحم هرمزد یار بهرام، ولدان مرحوم اردشیر بهرام صندل، منوچهرخداداد پولاد، هرمزد یاربان خرمشاهی، خدارحم خداداد رشید، هوشنگ اردشیر خسرو فریدون، بهرام بهمن، دینیار بامس، کیخسرو ظهراب، فریدون مرزبان، رستم بهرام رستم و شرکاء، اردشیر خداداد بهرام، مرحوم بهرام جمشید، جمشید موبد اردشیر، خدارحم و کیخسرو اسفندیار خداداد، رستم اردشیر رستم و برادران، رستم انوشیروان و ولدان و مهربان پولاد تیرانداز.

عکس2: سنگ نبشته‏ای در آتشکده‏ی شیراز. با ذکر نام دکتر اسفندیار یگانگی، درباره ساخت پرستشگاه (آتشکده زرتشتیان شیراز) در سال 1343.

این پرستشگاه از دهش رادمرد بلند منش دکتر اسفندیار یگانگی به نامگانه مادرشان شادروان بانو مروارید رستم یگانگی به سرپرستی دینیار جهانیان بنیاد گردید 1343 خورشیدی.

عکس3: سنگ نبشته‏ای درباره ساخت تالار و آبدارخانه در سال 1348 با ذکر نام اردشیر یزدانی پارسی.: این تالار و آبدارخانه از دهش رادمرد نیکوکار آقای اردشیر یزدانی پارسی ساخته شده و برای استفاده همکیشان انجمن زرتشتیان شیراز واگذار گردید پاداش نیک ایشان را از خداوند بزرگ خواستاراست. انجمن زرتشتیان شیراز. سال 1348 خورشیدی.

عکس4: سنگ نبشته ای در حیاط ساختمان انجمن زرتشتیان درباره ساخت دو اتاق به انضمام حمامو وسایل آن برای استفاده مسافران و هم کیشان زرتشتی در سال 1349.  با ذکر نام خداداد آبادان و اردشیر یزدانی پارسی.

با توجه به متون منقوش بر سنگ‏نبشته‏ها، اشخاص نیکوکاری را که درساخت آتشکده شیراز و ساختمان انجمن زرتشتیان، کمک کرده اند می‏شناسیم. نام‏های زیر در سنگ‏نبشته‏ها آمده‏اند: دکتر اسفندیار یگانگی، دینیار جهانیان، خداداد آبادان، اردشیر یزدانی پارسی، ارباب جمشید بهمن، ارباب خسرو شاه جهان و برادران، ولدان مرحوم خداداد رشید، ولدان مرحوم کیخسرو اردشیر، آقا هوشنگ اردشیر، خسرو فریدون، خدارحم هرمزد یار بهرام، ولدان مرحوم اردشیر بهرام صندل، منوچهرخداداد پولاد، هرمزد یاربان خرمشاهی، خدارحم خداداد رشید، هوشنگ اردشیر خسرو فریدون، بهرام بهمن،  دینیار بامس،  کیخسرو ظهراب، فریدون مرزبان، رستم بهرام رستم و شرکاء، اردشیر خداداد بهرام، مرحوم بهرام جمشید، جمشید موبد اردشیر، خدارحم و کیخسرو اسفندیار خداداد، رستم اردشیر رستم و برادران، رستم انوشیروان و ولدان و مهربان پولاد تیرانداز.با توجه به سنگ‏نبشته‏ها، در سال 1333  محوطه باغ خریداری شده و در سال 1343 آتشکده‏ای در آن بنا شده است. در سال 1348  تالار و آبدار‏خانه و در سال 1349 دو اتاق به انضمام حمام و وسایل آن ساخته شده است.

 

نتیجه‏ گیری

1- در پی مهاجرت گسترده‏ی زرتشتیان یزد و کرمان به شهر‏های دیگر، عده‏ای،  شیراز را انتخاب کردند که ازاین میان4، 5 خانواده از کرمان و مابقی همه از زرتشتیان یزد بودند.

2- در زمان صفویه و با افزایش فشار‏ها بر زرتشتیان، عده‏ای از بهدینان یزد به مزرعه کلانتر مهاجرت کردند و این طایفه یعنی طایفه کلانتری‏ها همان طایفه‏ای بودند که  بیشترین میزان مهاجرت به شیراز را داشتند.

3- زرتشتیان شیراز که در زمان کریمخان زند در حومه شیراز زندگی می‏کردند،  بعد از مرگ وی، مورد غارت حومه‏نشینان قرار گرفتند و از شیراز فرار کرده و تا زمان قاجاریه به شیراز باز‏نگشتند.

4- در زمان قاجار، بزرگان زرتشتی از شاهان قاجار اجازه گرفته و به شیراز آمدند و محل کنونی انجمن زرتشتیان را خریدند. با توجه به سنگ‏نبشته‏های موجود، در سال 1333  محوطه باغ خریداری شده و در سال 1343 آتشکده‏ای در آن بنا شده است . در سال 1348  تالار و آبدار‏خانه و در سال 1349 دو اتاق به انضمام حمام و وسایل آن ساخته شده است.

 

منابع

1- بویس، مری. (1377)، چکیده تاریخ کیش زرتشت، ترجمه همایون صنعتی زاده، تهران: انتشارات صفیعلیشاه.

2- سهرابی، الف.(27 اسفند 1396)، مصاحبه حضوری.

3- شهمردان، رشید. (1360)، تاریخ زرتشتیان پس از ساسانیان، تهران:چاپ راستی.

4- مزداپور، کتایون. (1390)، زرتشتیان، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی.

5- (24 April 2014 (، «نگاهی به تاریخ زرتشتیان»، http://www.dinebehi.com/pe/index.php/2014-01-28-19-14-32/45-history/773-2014-04-21-12-37-28: 20 فروردین ۱۳۹۷.

تاریخ روایی مهاجرت زرتشتیان یزد و کرمان به شیراز و ساخت آتشکده ی شیراز

راضیه موسوی

فصلنامه فرهنگی-اجتماعی هوای بیداری، شماره ی نخست، صص 37 -43.